24.6.2013

Ábyrg kjarasamningagerð

Nýlega kom út mjög góð skýrsla um um kjarasamningagerð og vinnumarkaðinn á Norðurlöndum. Þetta er fróðleg skýrsla sem gefur yfirsýn yfir hvernig hlutirnir ganga fyrir sig við kjarasamningagerð í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við. Þetta eru lönd sem hægt og bítandi hafa verið að auka kaupmátt í kjarasamningum með tiltölulega litlum prósentuhækkunum á hverjum samningstíma, sem venjulega er að meðaltali tvö ár. Forsendan fyrir því að ná þessum árangri eru stöðugir gjaldmiðlar og þekktar efnahagsstærðir í rauntíma. Samningsaðilar hafa skapað traust sín á milli um að reiknilíkanið sem þeir vinna út frá sé rétt. Enda hafa þær forsendur sem unnið er með sannað sig að þær eru réttar. Ef læra á eitthvað af þessari skýrslu þá er það í mínum huga fyrirkomulag kjarasamningsgerðarinnar, sem er með mismunandi hætti milli landa, minnsta vandamálið að leysa hér á landi. Það kemur að stórum hluta af sjálfum sér ef grunnforsendurnar eru í lagi í hagkerfinu.
Á Norðurlöndunum er mikið lagt upp með að afkoma og samkeppnisstaða útflutningsiðnaðarins marki launahækkanirnar, þar sé fundið svigrúmið. Síðan eru samningar gerðir hjá fyrirtækjum eða á forsendum atvinnugreina án miðstýringar. Ég hef mikið hugleitt hvaða atvinnugreinar hér á landi við gætum haft sem þessa svokölluðu undanfara, sem ákvarða grunnlaunahækkanirnar, ég hef spurst fyrir um það en fá svör fengið. Fyrsta svarið var að áliðnaðurinn gæti ekki verið þar inni, spurning með sjávarútveginn? Þá stendur eftir það verkefni, ef við ætlum að nota þessar fyrirmyndir að finna atvinnugreinarnar sem eiga að mynda launahækkanirnar, vera undanfararnir.
Ég tel að stærsta vandamálið okkar í dag sé að geta haft réttar hagtölur til að vinna með, sem allir eru sammála um að eru réttar. Hagstofan er ónýt þó mikið hafi verið reynt að byggja hana upp. Þjóðhagstofnun var sett á laggirnar 1974 og átti að vera sjálfstæð í að vinna staðreyndir um stöðu þjóðarbúsins. Það hentaði ekki þáverandi stjórnvöldum að tölulegar staðreyndir um stöðu þjóðarbúsins segðu annað en boðskapur stjórnvalda um stöðuna og horfur. Hún var því lögð niður og við fórum að reka samfélagið á óskhyggju og væntingum, og gerum enn í dag. Það er okkar mikilvægasta verkefni í dag að koma upp hlutlausri stofnun sem segir okkur sannleikann og stöðuna í rauntíma, ætlum við okkur að nýta okkur það sem þessar þjóðir hafa þróað. Nýjasta dæmið um þetta í okkar samfélagi var álagning og útreikningur á veiðigjöldum á sjávarútveginn. Þar voru menn að inna með tveggja og þriggja ára gamlar tölur og engin gat sagt hvað var rétt eða rangt?
Kjarasamningar sjómanna sem hafa verið lausir frá 1. janúar 2011 eru lýsandi dæmi um fyrirkomulag okkar og meðhöndlun hagtalna. Á sama tíma og rifist er um skiptingu ofsagróða sjávarútvegsins á milli útgerðarinnar og samfélagsins, þá koma útgerðarmenn með kröfu á sjómenn um lækkun launakostnaðar upp á 25. til 30. miljarða af því þeir ná ekki endum saman í rekstrinum. Hver ætlar að fá vitræna niðurstöðu í þessa hagfræði?
Það er með kjarasamningagerðina eins og með önnur verkefni sem tekist er á við að leysa, ef forsendurnar og tölulegar stað staðreyndir eru ekki réttar. Hvernig á þá niðurstaðan sem fundin er að geta verið rétt og skilað árangri. Þegar reynt er að hrista upp í hlutunum og reynt að finna lausnir út frá reynslu og árangri annarra, þá vill mjög oft koma upp sú staða, að þeir sem að málinu koma fara að leita orsaka á því sem miður hefur farið með því að benda á aðra. Þess vegna er mikilvægt að verklýðshreyfingin og stéttarfélög fari samhliða að skoða sín mál við að ná betri árangri fyrir umbjóðendur sína í kjarasamningum.
Eru ekki allt of mörg og smá verkalýðs- og stéttarfélög á Íslandi?
Það varð strax mín sannfæring eftir að ég fór að starfa sem formaður VM að það er stærsta verkefni iðnaðarsamfélagsins að koma stærstu iðngreinunum í eitt landsfélag allra í viðkomandi greinum. Rafiðnaðarmenn eru búnir að þessu með sambandi. Auðvitað á vél- og málmtæknin að vera saman í einu öflugu landsfélagi. Byggingaiðnaðurinn og matvælaiðnaðurinn þarf einnig að fara í þessa vinnu og stofna landsfélag í viðkomandi greinum. Við hliðina á landsfélögum fjölmennustu iðngreinanna er hægðarleikur fyrir minni iðngreinar að dafna með stuðningi stóru landsfélaganna. Með því fyrirkomulagi sem er í dag erum við lömuð, við verðum að hreinsa til hjá okkur til að ná því vægi sem við getum haft og kallað fram skynsamari lausnir við okkar fyrirtækjageira sem viðkomandi fagmenn eru að vinna í.
Að orlofshúsarekstur sé aðaláhersluatriðið í starfsemi stéttarfélaga er vegferð á rangri braut. Hagsmunagæsla viðkomandi greina og bætt kjör hafa vikið fyrir þessu áherslum.
Að mínu viti er þetta bráðaverkefni sem verður að fara sem fyrst í, ef iðnaðarsamfélagið á Íslandi á að lifa af þær miklu breytingar sem eru í gangi. Sundraðir út og suður í ólíkum stéttarfélögum heldur bara áfram að myljast undan okkur og kjörin að versna.
Með þessu breytta fyrirkomulagi verður auðveldara að framkalla kjarasamninga í viðkomandi atvinnugrein auk þess sem kjarasamningum mun fækka, færri koma að þeim og allt verður einfaldara.
Atvinnugreinar verða að fá svigrúm til launahækkana hjá sér til að tryggja faglega tilvist sína og miðstýringin verður að minnka við gerð kjarasamninga.
Við eigum langt í land með að ná því sem þau lönd sem fjallað er um í skýrslunni hafa þróað og náð árangri með. Kjarasamningagerðin er minnsta málið. Efnahagsumhverfið og að vinna út frá raunverulegum tölulegum staðreyndum er bráðaverkefnið til að ná tökum á því að framkalla kaupmáttaraukningu við gerð kjarasamninga. Gjaldmiðillinn er mikill örlagavaldur í öllum okkar vandamálum að byggja upp kaupmátt, hann verður alltaf að vera inn í umræðunni við að finna varanlegar raunverulegar lausnir og við verðum að viðurkenna vandamálin sem honum fylgja, eða taka upp nýjan gjaldmiðill.
Kjarasamningagerð á ekki að byggjast á sömu forsendum og þegar einstaklingur kaupir sér lottó eða happadrættismiða.

Guðmundur Ragnarsson, formaður VM