Greinin hér að neðan birtist fyrst í Tímariti VM, sem borið var út 12. desember. Þannig háttaði til að þann dag féll Jón Óli frá. VM sendir aðstandendum hans og ástvinum, samúðarkveðjur.

—

Jón Óli Þorsteinsson rennismiður fagnaði 100 ára afmæli sínu þann 31. júlí 2025. VM ræddi við Jón Óla í tilefni þessa merkisafmælis. Óli, eins og hann er kallaður, hefur upplifað ýmis ævintýri og miklar breytingar á langri ævi.

Óli ólst  upp á Akureyri, þar sem foreldrar hans bjuggu, en dvaldi lengst af í góðu yfirlæti á bænum Ystu-Vík við utanverðan Eyjafjörð, skammt undan Víkurskarði. Þar bjuggu öndvegishjónin Steingrímur Jóhannesson og Ingibjörg Jónsdóttir. Þau urðu eins konar fósturforeldrar Óla allt frá fimm ára aldri. „Þau voru mikið gæðafólk,“ segir Óli um þau hjónin. Óli dvaldi í Ystu-Vík yfir sumartímann en var nokkra vetur við nám í barnaskóla á Svalbarðseyri.

Fyrsta sumarið sem Óli dvaldi á Ystu-Vík bjuggu þau í torfbæ ásamt frænda Óla, Rúnari, sem var nokkrum árum eldri en hann. Þetta var um 1930. Þau hjónin eignuðust aldrei eigin börn. Þegar Óli sneri aftur til Ystu-Víkur næsta sumar höfðu þau flutt inn í nýbyggt, hálfklárað steinhús. Þar var þó hvorki rafmagn né sími þrátt fyrir að símalína hafi legið í gegnum hlaðið. Ysta-Vík var aldrei símtengd á meðan Óli dvaldi þar. Þess má líka geta að enginn vegur lá að bænum, svo að þangað komu aldrei vélknúin tæki á þessum árum. Olíulampar voru notaðir til lýsingar.

Jón Óli á yngri árum.

Óli hugsar til þessara ára með hlýju en á Ystu-Vík dvaldi hann meira og minna fram yfir fermingu. Hann minnist þess að sláttuvélin var dregin af hestum og rekstrarvélin, sem kom síðar, sömuleiðis. „Ég man að ég fékk að stjórna rekstrarvélinni og fannst upphefð felast í því að fá það hlutverk,“ segir hann.

Útvarpið breytti sveitalífinu

Minnisstæðast er honum ef til vill fyrsta útvarpstækið sem hann komst í kynni við. Steingrímur bóndi á Ystu-Vík hafði keypt útvarpstæki sem gekk fyrir rafhlöðum. Enginn mátti snerta tækið nema bóndinn, enda mikil gersemi. Hann kveikti á útvarpinu þegar hann kom inn að vinnudegi loknum. Sat þá heimilisfólkið við tækið og beið þess að hann kveikti.

„Það var bylting að fá útvarp í sveitina – þetta varð allt annað líf,“ segir Óli. Rafhlöðurnar í útvarpstækið voru sendar vikulega til Akureyrar – með mjólkurpóstinum – svo að hægt væri að hlaða þær. Sem fyrr segir var ekkert rafmagn á Ystu-Vík. Pósturinn kom svo í næstu ferð með þær fullhlaðnar.

Ríkisútvarpið hóf útsendingar 1930. Óli segir að útsendingar hafi ekki verið stöðugar og stundum hafi langur tími liðið á milli þátta. Klassísk tónlist var áberandi í útvarpinu á þessum tíma en Óli hefur allar götur síðan verið unnandi hennar. „Við hlustuðum meðal annars á rússneska bassasöngvara og þannig kviknaði kannski áhugi minn á óperusöng og klassískri tónlist. Verdi var í uppáhaldi hjá mér og síðar Beethoven.“

Honum eru ofarlega í huga minningar um óperusöngkonuna Mariu Callas en þær Renata Tebaldi voru þekktustu óperusöngkonur þessa tíma. Óli segir að rígurinn á milli þeirra – þær voru afar ólíkar söngkonur – hafi verið áþreifanlegur. Nú, um 90 til 95 árum síðar, skipar tónlist og útvarpið enn stóran sess í daglegu lífi Óla. „Ég hlusta oftast á Útvarp Sögu en skipti stundum yfir á Bylgjuna – þegar það eru fréttir – eða Samstöðina,“ segir hann.

Járnið átti betur við hann

Óli var rennismiður, eins og kemur fram hér að ofan. Pabbi hans, sem var alvörugefinn bókaunnandi og bókaútgefandi, lagði að honum að læra prentverk en bróðir Óla, Þórhallur, lærði bókband. Um móður sína segir Óli að hún hafi verið léttlynd en ákveðin kona sem hafði sérstaklega gaman af því að dansa. „Ég byrjaði að læra prentverk hjá Prentsmiðju Odds Björnssonar,“ rifjar Óli upp. Hann viðurkennir að ártölin séu svolítið á reiki, sem von er, en þarna var hann ekki orðinn 18 ára.

Prentverkið heillaði Óla ekki. Hann kynntist Óskari nokkrum Ósberg hjá vélsmiðjunni Mars og lærði hjá honum að vinna með járn. „Ég hafði miklu meiri áhuga á járni og grúski með járnarusl. Óskar hafði hálfpartinn alist upp á verkstæðinu hjá móðurbróður sínum, sem átti verkstæðið. Óskar varð svo meistarinn minn þegar ég fór að læra,“ segir Óli. Síðar keypti Kaupfélagið smiðjuna og flutti á Strandgötuna, þar sem vélsmiðjan Oddi var til húsa.

Í kjölfarið fór Óli að læra rennismíði. Hann lauk fjögurra ára námi í Iðnskólanum 1948 en hann vann alla daga í smiðjunni meðan á náminu stóð en námskeiðin fóru fram á kvöldin. „Ég var hörmulegur námsmaður,“ segir Óli sem er bæði hógvær og lítillátur að eðlisfari. „En ég var heldur skárri að vinna með höndunum.“

Ævintýri á sjónum

Óli ásamt börnunum sínum tveimur, Bergljótu og Atla.

Eftir að hafa unnið hjá Odda um nokkuð langa hríð fór Óli á sjóinn. Hann fékk pláss á togaranum Harðbak sem smyrjari í vél. Hann segir það hafa verið ævintýri að komast á sjóinn. Þar var hann í tvö ár áður en hann fór suður á Arnarfellið hjá Sambandinu og var þar í sjö ár. Hann var aðstoðarmaður vélstjóranna um borð.

Tíminn á Arnarfellinu var mjög eftirminnilegur. Upp úr stóðu tvær ferðir sem áhöfnin fór með saltfisk til Brasilíu. Þeir fóru annars vegar til Rio de Janeiro en hins vegar til Sao Paulo. Tilgangurinn var að skipta saltfisk fyrir kaffi. „Þá var kaffilaust á Íslandi og allt í pati,“ rifjar Óli upp. Áhöfnin fékk svokallaða miðbaugsskírn og viðurkenningarskjal, sem skipstjórinn útbjó, fyrir að sigla yfir miðbaugslínu í fyrsta skipti. Hitinn í Brasilíu var kæfandi að sögn Óla, sérstaklega fyrir þá sem voru ofan í vélarrúmi. „Það var hitamælir í vélarrýminu sem sýndi mest 40 gráður. Hann var alltaf í botni. Það var ekkert hægt að vinna í þessum hita.“

Í fyrra skiptið þurfti að bíða í tvo daga eftir afgreiðslu, enda var mikil skipaumferð á svæðinu. Áhöfnin brá á það ráð að stinga sér til sunds í höfninni. Þá varð uppi fótur og fit. „Þá kom spíttbátur á fullu til okkar og rak okkur upp úr. Þeir bentu okkur á að mikið af hákörlum væri á hafnarsvæðinu,“ segir Óli. Þeim varð ekki meint af sundinu en nokkrir þeirra urðu veikir af völdum hitans.

Skíthræddur við stelpurnar

Það var mikil menningarupplifun að koma til Brasilíu á þessum árum. Hann man eftir því að hafa hlaupið eftir Copacabana-ströndinni en týnt teppinu sínu, sem lá á sandinum, í mannhafinu. Einn stýrimannanna gat hjálpað honum að finna það. Þeir heimsóttu hverfi þar sem „sýningardömur“ störfuðu og fylgdust úr fjarlægð með því sem þar fór fram; hvernig menn gátu keypt konurnar. „Ég var skíthræddur við þessar stelpur,“ segir Óli sem hafði ekki áhuga á þessum viðskiptum þrátt fyrir að einhverjir úr áhöfninni hafi farið inn til að athuga hvað svona þjónusta kostaði.

Hann rifjar upp að heimferðin norður eftir Atlantshafinu hafi í annað skiptið verið nokkuð strembin. „Við fengum hnút á okkur í seinna skiptið og brutum lunninguna. Við þurftum að binda þetta allt saman til að komast heim.“ Hann segir að skipið hafi siglt alla þessa leið án viðkomu í öðrum höfnum.

Óli fékk gulu og lá við heimkomu í um mánuð á spítala þess vegna. Túrarnir voru hvor um sig um tveggja mánaða langir. „Ég var reyndar orðinn frískur eftir tvær vikur en læknavísindin gerðu kröfu um þetta. Það mátti ekki storka þeim.“

Við heimkomuna dró til tíðinda því að honum var þá tilkynnt að hann hefði eignast dreng með konu sem hann hafði átt vingott við á Vopnafirði. Þar hafði Atli sonur hans komið undir. Hann segist hafa verið „strákasni“ á þessum árum og ekki viljað festa sig í sambandi. Dótturina Bergljótu hafði Óli eignast með annarri konu, nokkrum árum áður. Óli gifti sig aldrei.

Arnarfellið.

Sinnti ýmsum störfum

Eftir árin á Arnarfelli fór Óli að vinna hjá Héðni í Reykjavík, sennilega upp úr 1960. Hann segir að það hafi að mörgu leyti verið ágætt. „Ég stóð þar við rennibekk og renndi allt mögulegt, meðal annars sveifarás á togara. Það var mjög spennandi og var mikið nákvæmnisverk. Skrúfan þurfti að passa upp á öxulinn.“

Hann vann svo um hríð hjá Jósafat Hinrikssyni, aðallega til að komast í útivinnu, en Jósafat þessi mun hafa verið skapmaður. Hann nýtti tækifærið, þegar flytja þurfti starfsemina í Garðabæ, til að færa sig um set. Hann fór þá að vinna í Borgartúninu hjá Vélsmiðjunni Trausta. Þar var vinur hans að vinna en sá sem stýrði vélsmiðjunni hét Kristján Sigurvinsson. „Kristján var prýðismaður,“ segir Óli þegar hann rifjar upp tímann þar.

Færir félagsmönnum kveðju

Óli segist hafa verið „blóðrauður kommúnisti“ á sínum yngri árum. Hann greiddi í stéttarfélag, fyrst hjá járniðnaðarmannafélaginu fyrir norðan en svo í Reykjavík, eftir að hann fluttist suður. „Ég man að Snorri Jónsson var formaður þegar ég kom suður. Hann var ágætismaður,“ segir Óli sem sótti þó ekki fundi nema stöku sinnum.

Óli tekur fram að sér þyki vænt um að VM hafi fært honum gjöf í tilefni afmælis síns, í sumar, og sendir félagsmönnum VM sínar bestu kveðjur.